Cytadela we Lwowie: historia twierdzy, baszty i Stalag 328

Cytadela we Lwowie to austriacka twierdza z połowy XIX wieku na wzgórzach nad centrum miasta. Jej główne budowle wzniesiono w latach 1852–1854: masywne koszary z czerwonej cegły i cztery wieże artyleryjskie miały trzymać Lwów w ryzach po rewolucji 1848 roku.

Dziś to zabytek architektury o znaczeniu narodowym z bardzo trudną historią. W listopadzie 1918 roku wciągnięto tu ukraińską flagę, a w czasie II wojny światowej Niemcy prowadzili tu obóz jeniecki Stalag 328. Opowiadamy, co zobaczyć w Cytadeli i jak połączyć ją ze spacerem po sąsiednich parkach.

Gdzie znajduje się Cytadela

Twierdza zajmuje trzy wzgórza — Szembekową, Poznańską i Kaliczą Górę — między ulicami Witowskiego, Kopernika, Stefanyka, Hruszewskiego i Iwana Franki. Główny adres kompleksu to ul. Hrabowskiego 11.

Od Rynku do Cytadeli jest około 1,2 km, czyli 15–20 minut pieszo. Tuż obok stoi Pałac Potockich przy ulicy Kopernika, a za ulicą Witowskiego zaczyna się Park Kultury.

Historia lwowskiej Cytadeli

Twierdza po rewolucji 1848 roku

Po wydarzeniach rewolucyjnych 1848 roku władze austriackie postanowiły zbudować w dużych miastach umocnienia, które niewielkimi siłami mogłyby kontrolować ludność. Miejsce we Lwowie wybrała komisja pod przewodnictwem generała Wilhelma von Hammersteina, a wykup gruntów rozpoczął się wiosną 1849 roku.

Koszary, dwie baszty flankujące i cztery wieże wzniesiono w latach 1852–1854, a w latach 1856–1870 dobudowano do koszar basztę w kształcie podkowy. Projekt przygotowali architekci dyrekcji budowlanej Namiestnictwa. Pierwszy garnizon tworzyły batalion piechoty i dwie baterie artylerii.

Listopad 1918 roku

W nocy na 1 listopada 1918 roku niewielki oddział ukraiński pod dowództwem porucznika Bohdana Biłinkewycza zajął Cytadelę. Było to częścią Czynu Listopadowego — proklamowania ukraińskiej władzy we Lwowie. Później na pomoc przybyła sotnia Ukraińskich Strzelców Siczowych, a walki o twierdzę trwały do 21 listopada.

Między wojnami

W latach 1914–1915 Cytadelę zajmował rosyjski garnizon, a po 1919 roku stacjonował tu polski 19. Pułk Piechoty. W latach 1923–1925 na południe od koszar zbudowano stadion z drewnianymi trybunami, a w 1928 roku przy wejściu do koszar ustawiono dwa kamienne lwy. Miasto nieraz rozważało przekształcenie twierdzy w park ludowy, ale wojsko nigdy jej nie opuściło.

Stalag 328

W 1941 roku niemieckie dowództwo urządziło w Cytadeli obóz jeniecki Stalag 328. Według danych przytaczanych przez badaczy przez trzy lata przeszły przez niego setki tysięcy ludzi, a zginęło ponad 140 tysięcy — z głodu, chorób i w egzekucjach. W 2011 roku przy jednej z baszt postawiono drewniany krzyż ku ich pamięci.

Po wojnie

W czasach radzieckich twierdza pozostała obiektem wojskowym, a od lat 80. część budynków przekazano koncernowi „Elektron”. Po 1991 roku większość z nich przeszła w ręce prywatne. W 2012 roku kompleks otrzymał status zabytku architektury o znaczeniu narodowym.

Co zobaczyć w Cytadeli

Przy ulicy Hrabowskiego stoi tablica informacyjna ze schematem kompleksu. Zaznaczono na niej 11 zachowanych obiektów: koszary, baszty, mury z merlonami, cztery wieże i bramę wjazdową. Od niej najwygodniej zacząć zwiedzanie.

Koszary

Głównym budynkiem Cytadeli są trzykondygnacyjne koszary z nieotynkowanej czerwonej cegły z kondygnacją podziemną. Mają w planie kształt litery V, a w latach 1856–1870 do środka ich północnej strony dobudowano basztę w kształcie podkowy. Dziś mieszczą się tu bank i biura.

Baszta Zachodnia i Wschodnia

Przy szczytach koszar stoją dwie kwadratowe w planie trzykondygnacyjne baszty. Z budynkiem łączą je niskie mury z merlonami, czyli blankami jak w średniowiecznych zamkach. Baszta Zachodnia została odrestaurowana i dobrze ją widać z ulicy.

Wieże maksymiliańskie

Przedpola twierdzy broniły cztery wolnostojące wieże artyleryjskie typu maksymiliańskiego, wielokątne w planie, z wewnętrznym dziedzińcem. Dwie większe stoją na północ od koszar, dwie mniejsze na południe. Duże wieże mają średnicę wewnętrzną około 36 metrów, mniejsze 18 metrów. Osłaniały je ziemne przedpiersia i fosy z drewnianymi mostami zwodzonymi.

Wieża-hotel

W Wielkiej Wieży Północno-Wschodniej działa butikowy hotel Citadel. Jesienią jej mury pokrywa czerwone dzikie wino, a przy wejściu stoją stare armaty. Z restauracji na trzecim piętrze i letniego tarasu roztacza się panorama historycznego Lwowa.

Ruiny południowych umocnień

Na południowych zboczach stoją na wpół zrujnowane Wieża Południowo-Wschodnia i brama wjazdowa z kazamatami wbudowanymi w wał z XVII wieku. Przez wybite otwory widać ceglane sklepienia, które powoli zarastają drzewami.

Krzyż pamięci

Miejsce pamięci jeńców Stalagu 328 przy jednej z wież.

Wzgórza i aleje

Zielone zbocza między wieżami to dobre miejsce na spacer z widokiem na dachy centrum.

Jak zwiedzać Cytadelę

Cytadela nie jest muzeum i nie ma biletów ani godzin otwarcia. Część baszt i koszar należy do prywatnych właścicieli, więc do większości budynków nie da się wejść. Twierdzę najwygodniej oglądać z zewnątrz, spacerując po wzgórzach i ulicą Hrabowskiego.

Niektóre baszty są na wpół zrujnowane, dlatego nie przechodź przez ogrodzenia i nie wspinaj się na stare mury. Najprostszy sposób, by zobaczyć twierdzę od środka, to wizyta w restauracji hotelu Citadel.

Szczegółowe opisy poszczególnych baszt i koszar znajdziesz w projekcie „Interaktywny Lwów” Centrum Historii Miejskiej.

Porady na spacer

• Trasa na pół dnia. Pałac Potockich → Cytadela → Park Kultury → Park Stryjski. Wszystkie cztery miejsca leżą blisko siebie, a spacer zajmie 3–4 godziny.
• Kiedy iść. Najlepsze światło do zdjęć czerwonej cegły jest wieczorem, przed zachodem słońca.
• Obuwie. Twierdza stoi na wzgórzach, a zbocza miejscami są strome, więc załóż wygodne buty.
• Szacunek dla miejsca. Cytadela to także miejsce tragedii tysięcy jeńców. Przy krzyżu pamięci zachowuj się powściągliwie.

Gdzie się zatrzymać w pobliżu Cytadeli

Nasz apartament typu studio przy ulicy Stefanyka leży kilka minut od Cytadeli, a z balkonu widać Pałac Potockich i park. Stamtąd równie łatwo dojść pieszo na Rynek.

Więcej ofert znajdziesz w dziale apartamenty na doby we Lwowie.

Podsumowanie

Lwowska Cytadela to nie odrestaurowane muzeum, lecz żywy i niełatwy zabytek: austriacka architektura wojskowa, wydarzenia listopada 1918 roku i tragedia Stalagu 328 na tych samych wzgórzach. Warto tu przyjść, jeśli interesujesz się historią, fortyfikacjami i mniej znaną stroną Lwowa.

Planujesz podróż? Zarezerwuj apartament we Lwowie bezpośrednio, bez pośredników i prowizji, i połącz Cytadelę z Pałacem Potockich oraz południowymi parkami miasta.

Najczęstsze pytania o Cytadelę we Lwowie

Gdzie znajduje się Cytadela we Lwowie?

Na wzgórzach między ulicami Witowskiego, Kopernika, Stefanyka, Hruszewskiego i Iwana Franki. Główny adres to ul. Hrabowskiego 11.

Kiedy zbudowano Cytadelę?

Lokalizację twierdzy zatwierdzono w 1848 roku. Koszary, baszty i cztery wieże wzniesiono w latach 1852–1854, a basztę w kształcie podkowy dobudowano w latach 1856–1870.

Czy można wejść do środka?

Cytadela nie jest muzeum: większość budynków należy do prywatnych właścicieli. Twierdzę ogląda się z zewnątrz, a w Wielkiej Wieży Północno-Wschodniej działa hotel z restauracją.

Czym był Stalag 328?

Niemieckim obozem jenieckim, który działał w Cytadeli w latach 1941–1944. Według badaczy zginęło w nim ponad 140 tysięcy ludzi.

Jaki jest związek Cytadeli z listopadem 1918 roku?

W nocy na 1 listopada 1918 roku twierdzę zajął ukraiński oddział porucznika Bohdana Biłinkewycza, a walki o nią trwały do 21 listopada.

Co zobaczyć w pobliżu?

Pałac Potockich, Park Kultury i Park Stryjski — wszystkie w odległości 10–15 minut pieszo.